Wanprestatie: wat is het en wat zijn uw rechten?

Wanprestatie betekent dat de andere partij haar contractuele verplichtingen niet nakomt. Dat klinkt simpel maar de juridische gevolgen zijn verstrekkend. U heeft recht op nakoming, ontbinding én schadevergoeding. Maar welk recht wanneer inzetten bepaalt of u succesvol bent. In dit artikel leg ik precies uit wat wanprestatie is, welke vormen er bestaan en hoe u uw rechten effectief uitoefent.

Mr. Patricia van Dongen | Advocaat verbintenissenrecht 
Leestijd: circa 7 minuten | Bijgewerkt: 30 juni 2025

Wat is wanprestatie?

Wanprestatie is de juridische term voor het niet nakomen van een contractuele verplichting. Als iemand iets heeft beloofd in een overeenkomst en die belofte niet nakomt, schiet hij tekort. Dat tekort heet cin het recht een tekortkoming in de nakoming van een verbintenis. Artikel 6:74 BW is de centrale bepaling: iedere tekortkoming geeft de schuldeiser het recht op schadevergoeding, mits de tekortkoming aan de schuldenaar kan worden toegerekend. Wanprestatie is geen moreel oordeel. Het is een juridisch feit. Of iemand bewust tekortschiet of per ongeluk maakt voor uw rechten in de meeste gevallen niet uit. Wat telt is of er een verplichting bestond en of die is nagekomen.

Als advocaat verbintenissenrecht in Veghel zie ik dagelijks de gevolgen van wanprestatie: leveranciers die niet leveren, aannemers die gebrekkig werk afleveren, klanten die niet betalen, dienstverleners die de opdracht half uitvoeren. Elk geval vraagt om een andere aanpak maar de juridische basis is steeds dezelfde.

De vier vormen van wanprestatie

Niet elke tekortkoming ziet er hetzelfde uit. Het recht onderscheidt vier hoofdvormen die elk een andere tactische aanpak vragen.

Niet nakomen. De meest directe vorm: de schuldenaar doet helemaal niets. De leverancier levert niet. De aannemer verschijnt niet op de bouwplaats. De werknemer komt niet opdagen. Er is een verplichting maar geen enkele prestatie.

Te laat nakomen. De schuldenaar presteert maar niet op tijd. De levering komt drie weken te laat. Het rapport wordt na de deadline ingeleverd. Het huis wordt niet op de overeengekomen opleverdatum klaar. De prestatie is er maar de timing klopt niet en u heeft schade geleden door de vertraging.

Gebrekkig nakomen. De schuldenaar presteert maar de prestatie voldoet niet aan de afgesproken kwaliteit. De geleverde machine heeft een defect. Het gebouwde huis heeft vochtproblemen. Het advies was onvolledig. Gebrekkige nakoming is soms moeilijker vast te stellen omdat er discussie kan zijn over wat exact was afgesproken.

Onmogelijk nakomen. De nakoming is definitief onmogelijk geworden. Het te leveren object is vernietigd. De dienst kan niet meer worden verleend. Als nakoming definitief onmogelijk is heeft een ingebrekestelling geen zin meer en kunt u direct actie ondernemen.

Wanneer is een tekortkoming toerekenbaar?

Voor schadevergoeding is toerekenbaarheid vereist. Een tekortkoming is toerekenbaar als die te wijten is aan de schuld van de schuldenaar of als die krachtens wet, rechtshandeling of verkeersopvatting voor zijn rekening komt. Schuld is duidelijk: de schuldenaar heeft een fout gemaakt, was nalatig of handelde bewust in strijd met zijn verplichting. Maar ook zonder schuld kan een tekortkoming toerekenbaar zijn. Als de schuldenaar heeft toegezegd een bepaald resultaat te leveren is de tekortkoming toerekenbaar ook als hij alles heeft gedaan wat in zijn macht lag. 

Het risico van problemen met toeleveranciers valt in de meeste gevallen in de risicosfeer van de schuldenaar. Als u heeft afgesproken te leveren draagt u het risico van uw eigen keten. Dat uw toeleverancier faalt is geen excuus tegenover uw eigen klant.

Ontbinding versus schadevergoeding: het cruciale verschil

Dit is het punt waar de meeste ondernemers het mis hebben. Ontbinding en schadevergoeding zijn twee verschillende rechten met twee verschillende vereisten.

Ontbinding vereist geen toerekenbaarheid. Artikel 6:265 BW is helder: iedere tekortkoming geeft het recht om te ontbinden. Het maakt niet uit of de tekortkoming de schuldenaar kan worden verweten. Ook bij overmacht kunt u ontbinden. U wil gewoon van het contract af en uw geld terug. Dat recht heeft u bij elke tekortkoming die ernstig genoeg is.

Schadevergoeding vereist weltoerekenbaarheid. Als de schuldenaar succesvol een beroep doet op overmacht kunt u geen schadevergoeding eisen. De tekortkoming was immers niet aan hem te wijten. U kunt dan wel ontbinden en uw eigen prestatie terugvorderen maar de schade die u heeft geleden blijft voor uw rekening.

Dit onderscheid is in de praktijk van groot belang. Beoordeelt u of u wil ontbinden, schadevergoeding vorderen of beide? Beoordeel dan altijd eerst of de tekortkoming toerekenbaar is.

Het verzuimvereiste: wanneer heeft u een ingebrekestelling nodig?

Voor schadevergoeding en in de meeste gevallen ook voor ontbinding is verzuim vereist. Verzuim treedt in via een ingebrekestelling: u geeft de schuldenaar een laatste redelijke termijn om alsnog na te komen. Pas als die termijn onbenut verstrijkt verkeert hij in verzuim. Maar er zijn situaties waarbij verzuim van rechtswege intreedt zonder ingebrekestelling. Als er een fatale termijn gold en die is verstreken is de schuldenaar direct in verzuim. Als hij heeft meegedeeld niet te zullen nakomen is een aanmaning zinloos. Als nakoming definitief onmogelijk is treedt verzuim ook van rechtswege in.

Tip: Twijfelt u of u een ingebrekestelling moet sturen? Stuur die altijd. Een onnodige ingebrekestelling doet geen kwaad. Een ontbrekende ingebrekestelling kan uw hele vordering torpederen.

Uw drie hoofdrechten bij wanprestatie

Bij wanprestatie heeft u in beginsel drie rechten die u kunt inzetten: nakoming, ontbinding en schadevergoeding. Die rechten kunt u combineren maar niet altijd tegelijk.

Nakoming vorderen betekent dat u eist dat de schuldenaar alsnog presteert wat is afgesproken. De rechter kan een dwangsom opleggen om nakoming te forceren. Nakoming is zinvol als u de prestatie nog wil en nakoming nog mogelijk is.

Ontbinding maakt een einde aan de overeenkomst. Alles wordt teruggedraaid. U krijgt uw betaling terug en geeft terug wat u eventueel al had ontvangen. Ontbinding is zinvol als u van het contract af wil en de vertrouwensrelatie met de wederpartij voorbij is.

Schadevergoeding vergoedt alle schade die u heeft geleden door de wanprestatie. Dat omvat zowel het geleden verlies als de gederfde winst. Schadevergoeding vereist toerekenbaarheid en goed gedocumenteerde schade.

Nakoming en schadevergoeding combineren

U kunt nakoming vorderen en tegelijk schadevergoeding eisen voor de schade die u heeft geleden in de periode dat de schuldenaar niet nakwam. Dat heet aanvullende schadevergoeding. U dwingt nakoming af én vordert vergoeding van de vertraging.

U kunt ook ontbinding combineren met schadevergoeding. U beëindigt de overeenkomst én vordert vergoeding van alle schade die u heeft geleden doordat de overeenkomst niet correct is nagekomen. Dat heet vervangende schadevergoeding.

Wat u niet kunt: tegelijk nakoming vorderen én ontbinden. Die twee zijn onverenigbaar. Als u nakoming vordert erkent u dat de overeenkomst nog bestaat. Als u ontbindt beëindigt u de overeenkomst. Kies bewust welke route u volgt.

Hoe documenteert u wanprestatie?

Een sterk dossier is het fundament van elke succesvolle wanprestatieclaim. Begin zo vroeg mogelijk met documenteren zodra u constateert dat de wederpartij tekortschiet. Bewaar alle communicatie: e-mails, WhatsApp-berichten, brieven, notulen van vergaderingen. Leg de tekortkoming schriftelijk vast zodra u die constateert. Stuur een bevestiging van elk gesprek: “Zoals besproken bevestig ik dat u de levering niet op de afgesproken datum heeft geleverd. Documenteer ook uw schade: facturen van vervangende leveranciers, correspondentie van klanten die annuleren, berekeningen van gederfde winst. Hoe concreter uw dossier, hoe groter uw kans op volledige vergoeding.

Wanneer schakelt u een advocaat in?

Schakel een advocaat in bij wanprestatie zodra de schade substantieel is, zodra de wederpartij verweer voert of overmacht inroept, zodra er juridische procedures dreigen of zodra u twijfelt over de juiste stappen. Vroegtijdig advies voorkomt kostbare fouten. Een te vroege ontbinding die achteraf onterecht blijkt keert zich tegen u. Een ontbrekende ingebrekestelling torpedeert uw schadeclaim. Een te late melding van schade ondermijnt uw bewijspositie.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen wanprestatie en onrechtmatige daad?
Wanprestatie veronderstelt een contractuele relatie: er was een overeenkomst en die is niet nagekomen. Onrechtmatige daad speelt buiten een contract: iemand handelt onrechtmatig tegenover een ander zonder dat er een overeenkomst aan te pas komt. Beide geven recht op schadevergoeding maar de vereisten verschillen.

Kan ik een beroep doen op wanprestatie als er alleen mondelinge afspraken waren?
Ja. Een mondelinge overeenkomst is in beginsel even geldig als een schriftelijk contract. Het probleem is het bewijs: u moet aantonen dat er een overeenkomst was en wat die inhield. WhatsApp-berichten, getuigenverklaringen en gedragingen van partijen zijn bewijsmiddelen.

Wat als de wanprestatie maar klein is?
Een kleine tekortkoming geeft in beginsel geen recht op volledige ontbinding. De tekortkoming moet de ontbinding rechtvaardigen. Voor schadevergoeding is de drempel lager: elke toerekenbare tekortkoming geeft recht op vergoeding van de schade die daardoor is geleden.

Hoe lang heb ik de tijd om actie te ondernemen bij wanprestatie?
Uw vordering verjaart in beginsel vijf jaar na het moment waarop u bekend werd met de tekortkoming en de aansprakelijke partij. Stuit de verjaring tijdig met een schriftelijke mededeling als u nog niet klaar bent om te procederen.

Mijn wederpartij doet een beroep op overmacht. Wat nu?
Beoordeel kritisch of het beroep terecht is. Problemen met toeleveranciers, personeelstekort en prijsstijgingen zijn zelden echte overmacht. Vraag de wederpartij zijn overmachtsberoep schriftelijk te onderbouwen. Ontbinding blijft mogelijk ook bij terecht ingeroepen overmacht.

Wanprestatie en uw rechten. Pleyt Advocatuur helpt u verder!

Wanprestatie vraagt om snelle en correcte actie. De eerste stappen bepalen het resultaat. Als advocaat verbintenissenrecht in Veghel help ik ondernemers in de regio Veghel, Den Bosch en Noord-Brabant bij contractgeschillen, wanprestatie en schadeclaims. Neem contact op voor een eerste bespreking.